Zachowek to instytucja prawna, gwarantująca najbliższym krewnym zmarłego udział w spadku, bez względu na zapisy w testamencie. Stanowi on ochronę dla spadkobierców ustawowych, którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali mniejsze udziały, niż przysługujące im z mocy prawa. W niniejszym artykule zostanie wyjaśnione kiedy, kto i jak może wystąpić z roszczeniem o zachowek.
Komu przysługuje zachowek?
Osoba mająca prawo do zachowku, która została pominięta w testamencie lub otrzymała mniejszy udział niż przysługujący jej zgodnie z prawem, ma możliwość dochodzenia swojego roszczenia poprzez jego zgłoszenie.
Uprawnionymi do wystąpienia z roszczeniem o zachowek są:
- zstępni – dzieci, wnuki,
- wstępni – rodzice,
- małżonek spadkodawcy.
Kiedy zachowek nie przysługuje?
Zachowek bywa zapominaną formą egzekwowania swoich praw
Są jednak sytuacje, że pomimo spełnienia wskazanych wyżej przesłanek do ubiegania się o zachowek, nie można dochodzić jego wypłaty. Wskazać w tym miejscu należy:
- Wydziedziczenie
Wydziedziczenie może być dokonane wyłącznie przez spadkodawcę w testamencie. Oznacza to, że spadkodawca może postanowić, iż określona osoba nie tylko nie odziedziczy po nim majątku, ale również zostanie pozbawiona prawa do zachowku. Warto zaznaczyć, że wydziedziczenie nie obejmuje dalszych zstępnych, dlatego jeśli spadkodawca chce wykluczyć także ich, musi to wyraźnie zaznaczyć w testamencie.Osoby najbliższe spadkodawcy mogą zostać wydziedziczone, gdy:
- postępują w sposób uporczywy i sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, mimo woli spadkodawcy,
- popełnią umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy lub jednej z jego najbliższych osób, lub dopuściły się rażącej obrazy czci,
- uporczywie zaniedbują swoje obowiązki rodzinne wobec spadkodawcy.
- Niegodność dziedziczenia
Spadkobierca może zostać uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia, jeśli:
- umyślnie zniszczył, ukrył lub sfałszował testament spadkodawcy – do tej kategorii czynów zalicza się działania mające na celu wykluczenie testamentu z obrotu prawnego poprzez jego ukrycie lub zniszczenie, nielegalną ingerencję w jego treść poprzez podrobienie lub przerobienie oraz świadome korzystanie z testamentu, który został zmieniony przez inną osobę,
- podstępem lub groźbą zmusił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu, lub przeszkodził mu w dokonaniu tych czynności,
- dopuścił się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy – chociaż prawo karne nie definiuje precyzyjnie „ciężkiego” przestępstwa, ocena tej kategorii będzie zależała od sądu cywilnego rozpatrującego sprawę o niegodność. Sąd uwzględni stopień naruszenia norm społecznych oraz okoliczności sprawy, a sprawca musi działać umyślnie,
- zaniedbywał obowiązek alimentacyjny wobec spadkodawcy, mimo że jego wysokość została ustalona wyrokiem sądowym, ugodą sądową lub inną umową,
- zaniedbywał obowiązek opieki nad spadkodawcą, zwłaszcza ten wynikający z władzy rodzicielskiej, opieki prawnej, pełnienia roli rodzica zastępczego, zobowiązań małżeńskich do wzajemnej pomocy, a także z obowiązku szacunku i wsparcia między rodzicem a dzieckiem – ma to miejsce w przypadku, gdy dorosłe dziecko nie sprawowało opieki nad rodzicem, który potrzebował wsparcia. Podobnie w sytuacji, gdy małżonek, który unikał niesienia pomocy swojemu partnerowi, również może zostać pozbawiony prawa do dziedziczenia.Aby uznać daną osobę za niegodną dziedziczenia, należy złożyć odpowiedni pozew do sądu. Nie jest możliwe dokonanie tego jednocześnie z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku.Warto pamiętać, że termin na wniesienie powództwa o uznanie osoby za niegodną dziedziczenia jest ograniczony. Osoba zainteresowana ma rok od momentu, w którym dowiedziała się o podstawach niegodności, aby złożyć pozew. Jednakże, należy to uczynić nie później niż trzy lata od otwarcia spadku, czyli od momentu śmierci spadkodawcy.
- Odrzucenie spadku
Aby odrzucenie spadku było skuteczne, osoba powołana do spadku musi złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku – można to zrobić ustnie przed sądem lub na piśmie, przy czym podpis na dokumencie musi być urzędowo poświadczony. Alternatywnie, oświadczenie można złożyć także przed notariuszem. Odrzucenie spadku skutkuje uznaniem, jakoby osoba, która go odrzuciła, nie dożyła momentu otwarcia spadku. W efekcie, osoba ta traci również prawo do zachowku.
- Zrzeczenie się dziedziczenia
Spadkobierca ustawowy ma możliwość zrzeczenia się dziedziczenia przez umowę z przyszłym spadkodawcą. Tego rodzaju umowa powinna mieć formę aktu notarialnego. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków) osoby zrzekającej się, chyba że umówiono się inaczej. Zarówno osoba zrzekająca się, jak i jej zstępni, objęci umową, są traktowani tak, jakby nie dożyli momentu otwarcia spadku, co oznacza, że zostają wyłączeni z dziedziczenia.
Kiedy należy wystąpić z roszczeniem o zachowek?
Roszczenia dotyczące zachowku podlegają przedawnieniu, co oznacza, że osoby uprawnione muszą zgłosić swoje roszczenia w określonym czasie. Zgodnie z przepisami prawa, roszczenie o zachowek przedawnia się po upływie pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Jest to istotna informacja dla każdego, kto uważa, że przysługuje mu zachowek lub zamierza zaskarżyć zapisy testamentu. Termin ten zaczyna biec od momentu ogłoszenia testamentu, kiedy potencjalni uprawnieni dowiadują się o swoich prawach lub ich braku w kontekście dziedziczenia. Po upływie tego okresu prawo do zachowku wygasa.
Jak już wskazano, zachowku może się domagać osoba do tego uprawniona poprzez złożenie pozwu o zachowek. Pozew o zapłatę zachowku jest pismem procesowym, w związku z tym musi być sporządzony zgodnie z wymogami określonymi w kodeksie postępowania cywilnego. Prócz wymagań formalnych pisma procesowego takich jak wskazanie stron, musi on zawierać wskazanie wysokości samego zachowku.
Należy ustalić całkowitą wartość masy spadkowej. W pozwie o zachowek należy dokładnie określić kwotę, która przysługuje pominiętym w testamencie spadkobiercom. Zachowek wynosi 1/2 lub 2/3 należnego udziału w spadku. W przypadku, gdy spadkobiercami są małżonek i dzieci, dziedziczą oni w równych częściach, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4. Rodzice zmarłego mają prawo do 1/4 spadku tylko wtedy, gdy zmarły nie miał dzieci ani wnuków.
W sprawach o zachowek właściwy jest sąd w okręgu, gdzie spadkodawca miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu. Jeśli miejsce to nie może być ustalone w Polsce, sądem właściwym jest sąd miejsca gdzie znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Zazwyczaj właściwość sądu ustalana jest na podstawie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy przed jego śmiercią.
Więcej informacji: https://adwokaci-ks.pl/porady/zachowek-czym-jest-kiedy-i-komu-przysluguje-i-jak-go-obliczyc/
Zobacz: Prawo i Ubezpieczenia
Artykuł może zawierać linki do stron i treści od Partnerów, dzięki którym portal jest bezpłatny.